Geschiedenis

De geschiedenis van Fort Kijkduin

Fort Kijkduin opende officieel de deuren voor publiek op 27 juni 1996. Al dertig jaar lang kunnen bezoekers genieten van het historisch museum, het Noordzeeaquarium, de gangenstelsels en de bunkerroute. Een terugblik op twee eeuwen geschiedenis en 30 jaar aan bezoekers.

Fort Kijkduin werd gebouwd tussen 1811 en 1813 als onderdeel van de Stelling van Den Helder in opdracht van Keizer Napoleon Bonaparte. Hij kwam zelfs nog even langs in 1811 om te inspecteren hoe de bouw verliep. Hij noemde het ‘Fort Morland’, naar een gesneuvelde kolonel die omkwam tijdens de Slag bij Austerlitz. In de twee eeuwen die daarop volgden zou er nog vaak gesleuteld worden aan het fort. Zo kwam er een vuurtoren op, werd de diamantgracht uitgebouwd en een ondergrondse verbindingsgang aangelegd.
Maar er werd ook gesloopt. Ten tijde van de Eerste Wereldoorlog zouden de gesloopte bastions plaatsmaken voor koepels met geschut maar door materiaal- en geldgebrek is dit er nooit van gekomen. In de Tweede Wereldoorlog plaatste de Duitse bezetter er een betonnen dak op, loodzwaar en hoogstwaarschijnlijk niet bestand tegen luchtaanvallen van bovenaf.
In 1958 werd het fort officieel uit zijn titel als vestingwerk ontheven.

Vervolgens werd het leegstaande fort gebruikt door De Auto Hobby Club “Kijkduin”. Niet alleen oldtimers, ook boten stonden binnen in de gangen. Om die binnen te krijgen waren de muren aan de zijkant verwijderd en vervangen door groene schuifdeuren.

Destijds was er weinig besef van de historische waarde, maar dit volgde toen er eind jaren ’80 plannen waren om ‘die bunker’ te slopen. De krant sprak destijds over een bunker, niet wetende dat het een fort was. Dit kwam waarschijnlijk door de zwarte betonnen kap die de Duitse bezetter over het fort had gedrapeerd. De kustbatterij aan de zeezijde was sinds de jaren ’70 al verdwenen ten behoeve van de dijkverzwaring.

Er circuleerden plannen om een groot hotel op de plek van het fort te plaatsen. Dat was het moment dat een groep enthousiaste vrijwilligers zich verenigden en zich bekommerden om het militaire verdedigingswerk. De Stichting Stelling Den Helder werd opgericht en om geld in te zamelen werden er rondleidingen gegeven.

Eerste fase restauratie

De vrijwilligers begonnen met uitgraven en ontdekken. Ze ontdekten de waterkelder (vandaag de dag nog in gebruik bij het aquarium) en de ondergrondse tunnel die naar de oostelijke caponnière loopt. Een wonder dat die bewaard is gebleven. Alleen was dit niet genoeg. Er moesten meer financiën komen, en die kwamen er. Zelfs uit Brussel kwamen er subsidies binnen waardoor de grote restauratie van start kon gaan. Op basis van oude bouwtekeningen zijn ze aan de slag gegaan, bakstenen werden op dezelfde schaal speciaal gebakken om de gaten te dichten en vakmensen werden ingehuurd. Zo heeft de Genie van de Koninklijke Landmacht de zware taak op zich genomen om het betonnen dak, dat de Duitse bezetter tijdens de Tweede Wereldoorlog erop heeft gezet, er weer vanaf te breken. Na jaren van restaureren en het opbouwen werd op 27 juni 1996 Fort Kijkduin officieel geopend door (toen nog) Prins Willem Alexander. Het geheel bevatte een Noordzeeaquarium met de eerste glazen doorlooptunnel van Nederland en een historisch museum waar een militaire collectie werd tentoongesteld. In de bovenzaal werd een restaurant gevestigd. Het werd meteen een daverend succes, wel 100.000 bezoekers kwamen in het eerste jaar op bezoek. Het jaar erna raakte het fort nog bekender door de aankomst van het skelet van Chris de Potvis en Pieter de Vinvis. De vinvis lag op het strand bij Huisduinen, die velen in Den Helder zich nog kunnen herinneren door zijn sterk riekende geur, het dier was al een tijdje in ontbinding. Met de skeletten opende het fort de tentoonstelling Walviswereld, waar 130.000 bezoekers op af kwamen. Na de tentoonstelling is Pieter de Vinvis naar Neeltje Jans in Zeeland verhuisd, waar na een brand niets meer van over bleef.
Met de jaren die volgden kabbelde het fort voort. Altijd is Fort Kijkduin zelf bedruipend geweest en kreeg incidenteel een subsidie voor een restauratie of een educatieproject. Dat dit niet langer houdbaar meer was bleek na vele jaren. De tentoonstelling raakte verouderd, de bezoekersaantallen liepen terug en het fort had dringend onderhoud nodig. Het was tijd voor de volgende fase.

Tweede fase restauratie
In 2015 zijn de bastions (een vijfhoekige uitbouw aan een fort) gerestaureerd met historisch verantwoorde contouren maar op een moderne manier van glas en metaal. Via deze weg is het duidelijk welke onderdelen van het fort authentiek en eeuwenoud zijn en wat nieuw is. De bastions gaven de mogelijkheid voor nieuwe tentoonstellingen, zo verhuisde o.a. Chris de Potvis uit de waterkelder hier naartoe en ontstond de mogelijkheid een kantoor met een fantastisch uitzicht te vestigen. Bovenop is een groot dakterras gerealiseerd met een glazen omheining. Het terras biedt een panoramisch uitzicht over het duin, zee, bos en de Lange Jaap.

Vervolgens werd er een groot masterplan gemaakt om in enkele jaren het fort te upgraden en de permanente tentoonstelling, het aquarium en de bovenzaal aan te pakken.

In 2021 ging men van start met het vernieuwen van het binnenplein en het vervangen van de brug. De entree van het museum werd verrijkt met een 3D-versie van het diorama met de kleine soldaatjes dat voorheen boven bij de ingang te zien was. Het verhaal van de invasie uit 1799 vertelt het begin van de Franse tijd en waarom Fort Kijkduin juist op die plek benodigd was. Het verhaal gaat verder met de bouw van de Stelling van Den Helder en de bewoners van het fort. De tentoonstelling eindigt met het verhaal van de Nederlandse mobilisatie in 1939 en vervolgens de Duitse inval op 10 mei 1940. Wie dan nog meer wil weten kan terecht bij het in 2019 geopende Atlantikwall Centrum dat het verhaal van Den Helder in de Tweede Wereldoorlog vertelt.

Met succes – het fort heeft een eigentijdse uitstraling gekregen en is uitgegroeid tot een prachtig fort dat niet alleen het verhaal van zichzelf vertelt maar ook dat van de omgeving weergeeft. Inmiddels zijn de bezoekersaantallen flink gestegen en staat het fort garant voor een leuk en educatief dagje uit voor toeristen, bewoners, gezinnen met hun (groot)ouders.

Aquarium
In twee beuken van Fort Kijkduin is het Noordzeeaquarium te bezichtigen. De bassins tonen vissen en andere zeedieren uit de Noordzee en Waddenzee. De bouw van het aquarium was een intensief traject en de glazen doorlooptunnel van 15 meter en een inhoud van 250.000 liter water was de eerste aquariumtunnel van Nederland. Nog altijd uniek is de glazen vloer waardoor je de vissen ook onder je ziet zwemmen. Tot enkele jaren geleden mochten kinderen de roggen en haaien aaien maar ook het fort beweegt met de huidige tijd mee en stelt het dierenwelzijn boven het entertainment van de bezoeker, de rol van educatie en diereninstandhouding is steeds belangrijker geworden. In 2022 is de gehele tentoonstelling vernieuwd evenals het filtersysteem, de thematiek van de bassins veranderd en zijn er duurzame lichtspotjes toegevoegd.

Evenementen
Door de jaren heen is het fort het decor geweest van tal van evenementen en activiteiten. Van bruiloften tot technofeesten, van Halloween tot sprookjesfeesten, kerstmarkten en vele theateropstellingen zoals de Karavaan. Hou de agenda in de gaten voor de aankomende evenementen zoals het Magisch Zomeravontuur of de Museumnacht in het najaar.

Organisatie
Sinds 1989 bekommerde een gepassioneerde vrijwilligersstichting zich om Fort Kijkduin en in 1993 mochten zij het overnemen van gemeente voor het symbolische bedrag van één gulden. Binnen enkele jaren restaureerden zij het fort met enorme inzet van vrijwilligers, bouwbedrijven en Europees geld en toverden hem om tot een zeer bijzondere bezienswaardigheid die vandaag de dag dagelijks te bezichtigen is.

In dertig jaar tijd is de organisatie bij Fort Kijkduin sterk geprofessionaliseerd. Medewerkers met vakkennis op het gebied van erfgoedbeheer, collectie, educatie, exploitatie en marketing versterken de organisatie en werken nauw samen met de vrijwilligers. Wat in alle jaren hetzelfde bleven is, is de gedeelde passie voor het Helderse militair verdedigingserfgoed.

Deze ontwikkeling krijgt een volgende stap met de aansluiting van Fort Kijkduin bij Willemsoord BV. Binnen dit grotere geheel wordt het fort onderdeel van een professionele erfgoedorganisatie die zich inzet voor het behoud, het beheer en het beleefbaar maken van een deel van het unieke militaire en maritieme erfgoed van Den Helder.